Diderot effekti : Näme üçin bize gerek däl zatlary isleýäris we muny nädip dolandyrmaly?

Diderot Effekti

Diderot-yň gyzyl halaty örän owadandy. Şeýlebir owadandy welin, ol ony geýende galan ähli zatlarynyň bu halat bilen utgaşmaýandygyny dessine duýdy. Onuň öz sözleri bilen aýdanynda: “Ýene sazlaşyk ýok, ýene bitewililik ýok, ýene gözellik ýok.” Filsof halatynyň gözelligine laýyk täze zatlary satyn almak islegine düşdi.

Ol köne halysyny täze Damaskdan getirilen haly bilen çalşyrdy. Öýüni owadan heýkeller bilen bezedi we aşhana stoluny hem täzeledi. Ojak başyna asmak üçin täze aýna aldy. “Saman oturgyjy” bolsa deri oturgyjy bilen çalşyrylyp, öýüň gapdalyndaky kiçi otaga çykaryldy.

Şeýle ýagdaýdaky satyn almalara soň “Diderot Effekti” diýlip at berildi.

Diderot Effekti şu manyny berýär: täze bir zadyň eýesi bolanyňda, bu köp halatda goşmaça sarp ediş “spiralyny” döredýär we seni has köp zat satyn almaga iterýär. Netijede, biz öňki halymyzda özümizi bagtly ýa-da kanagatlanan duýmaga zerur bolmadyk zatlary satyn alyp başlaýarys.

Denis Diderot-y 1767-nji ýylda Louis-Michel van Loo şekillendiripdir. Bu suratda Diderot özüni meşhur “Diderot Effekti” hakyndaky esse ýazmaga iteren köýnegine meňzeş bir halat geýipdir.

Näme üçin bize gerek däl zatlary isleýäris

Men hem köp adam ýaly Diderot Effektiniň pidasy boldum. Ýakynda täze maşyn satyn aldym, soň bolsa onuň üçin dürli goşmaça zatlary hem alyp başladym: teker basyş ölçegi, telefon üçin zarýat enjamy, goşmaça şemşir, ilkinji kömek toplumçasy, jübüt pyçagy, fonar, adatdan daşary ýagdaý üçin örtükler, hatda howpsuzlyk kemerini kesýän gural hem.

Geçmişde maşynymy  10 ýyl diýen ýaly ulananymda, bu zatlaryň hiç birini zerur diýip pikir etmändim. Ýöne täze maşyn alanym bilen Diderot ýaly sarp ediş girdabyna düşüp galanym anyk.

Şeýle hereketi durmuşyň beýleki ýerlerinde hem görmek bolýar:

• Täze köýnek alýarsyň, onuň bilen sazlaşýan aýakgap we gulakhalka hem gerek bolýar.
• Täze sport kluby (mysal üçin CrossFit) ýazylýarsyň, soň bolsa dürli enjamlary we ýörite iýmit programmalaryny satyn almaga başlaýarsyň.
• Çagaňa Amerikan gyzjagaz (American Girl) gurjagy alýarsyň, soň bolsa onuň üçin dürli goşlary satyn almak bilen bolýarsyň.
• Täze diwan alýarsyň, soň bolsa ähli otagyň ýerleşişini üýtgetmek isleýärsiň.

Durmuşyň tebigy akymy “köpeltmek” tarap bolýar. Biz seýrek ýagdaýda azaltmak, ýönekeýleşdirmek, ýok etmek isleýäris. Tebigy islegimiz hemişe üstünlik, goşmaça zat, täzeleýiş tarap bolýar.

Sosiologiýa professory Juliet Schor şeýle diýipdir:

“Biziň zatlarymyzy täzeläp durmaga bolan basyşymyz hemişe bir taraplaýyn we ýokaryk tarapdyr.”

Diderot Effektine erk etmegiň ýollary

Diderot Effekti bize durmuşymyzyň içine köpräk zat girjekdigini görkezýär. Şonuň üçin biz iň wajyp zatlara ünsi jemlemeli we galanlaryny azaltmagy öwrenmeli.

1. Täsirleri azaltmak. Her bir endik belli bir sebäpden başlanýar. Diderot Effektini gowşatmagyň iň tiz ýoly — bu sebäpleri azaltmak. Maşgalaň bilen däl-de, dostlaryň bilen parka git. Reklamalaryň e-maillerinden çyk. Dükan kataloglaryny goýdurmagyňy haýyş et.

2. Bar bolan zatlara laýyk zat satyn al. Täze zat alanyňda, öň bar zatlaryň bilen sazlaşýan zatlary saýla. Täze elektronika alanyňda öňki enjamlaryň bilen işleýän görnüşini al, şeýdip goşmaça zarýat ýa-da adapter almakdan gaça dur.

3. Çäkler goý. Öz durmuşyňda belli çäkler döredip ýaşamak. Mysal üçin, ene-atalaryň bilelikde karar edip çagalarynyň sport köwüşleri üçin 50$-dan köp pul harçlamazlyk baradaky ylalaşygy ýaly. Bu çäreler sarp edişi belli derejede saklaýar.

4. “Birini al, birini ber” düzgüni. Täze zat satyn alanyňda, köne zadyňy başga birine ber. Täze telewizor aldyňmy? Köne telewizory başga otaga göçürme, eýsem ony ber. Şeýlelik bilen zatlaryň sany köpelenok.

5. Bir aýlap täze zat alma. Bir aýlap hiç hili täze zat alma. Täze köýnek almak ýerine ikinji el dükanyndan al. Täze ot biçýän almak ýerine goňşyňdan kärendesine al. Biz özümizi näçe çäklesek, şonça-da has döredijilikli bolýarys.

6. Isleglerden el çekmek. Hiç wagt “islegleriň gutarýan” derejesi bolmaz. Hondaň bar bolsa, Mercedes isleýärsiň. Mercedesiň bar bolsa, Bentley isleýärsiň. Bentleyden soň Ferrari, soňra uçaryň bolsun diýýärsiň. Ýatla: islemek diňe bir pikirdir, ýerine ýetirmeli höküm däl.

Sarp ediş islegini ýeňmek

Biziň tebigy ugrumyz köpeltmekdir, azaltmak däl. Şonuň üçin bu tebigy akymy dolandyrmak üçin aktiw çäre görmek durmuşymyzy has gowy edýär.

Şahsy taýdan maksadym — durmuşymy mümkin boldugyndan az zat bilen däl-de, iň oňat derejede zat bilen doldurmak. Bu makala hem size şol hakda pikirlenmäge kömek eder diýip umyt edýärin.

Diderot özüniň sözleri bilen şeýle diýipdir:

“Menim mysalym saňa sapak bolsun. Garyplygyň öz azatlygy bar; baýlygyň bolsa öz kynçylyklary bar.”