Adalat düşünjesi

Adalat düşünjesiniň döreýşi we taryhy ösüşi

Adalat düşünjesiniň döreýşi adam jemgyýetiniň ilkinji döwürlerine, ýagny jemgyýetde düzgünleriň, kadalaryň we kanunlaryň kem-kemden emele gelen döwrüne degişli edilýär. Ilkibaşda adalat, "dogrylyk", "hakykat", "bölünişde deňlik" manylarynda ulanylyp başlanylandyr.

Gadymy döwürde, adalat düşünjesine aýratyn ähmiýet berlipdir. Grek filosofiýasyndan Platon “adalat — her bir adamyň öz ýerine düşýän wezipesini ýerine ýetirmegidir” diýip kesgitläpdir. Aristotel bolsa adalaty “berilmeli zadyň adama deň derejede paýlanylmagy” hökmünde düşündiripdir.

Rim hukukçylary adalat düşünjesini hukuk ulgamynyň esasy ýörelgesi hökmünde ösdürip, ony jemgyýetde “her bir adama öz hakyny bermek” diýen ýörelge bilen baglanyşdyrypdyrlar.

Orta asyrda, dini garaýyşlaryň täsiri bilen adalatlyk, “Hudaý tarapyndan goýlan tertip” hökmünde düşündirilýärdi.

Täze döwürde bolsa adalat düşünjesi syýasy we hukuk döwletiniň düýp sütünleriniň biri hökmünde kabul edilip, adamyň tebigy hukuklary bilen berk baglanyşykly hasaplandy. John Locke, Jean-Jacques Rousseau we Immanuel Kant ýaly filosoflar adalatlygyň adam azatlygynyň we deňliginiň kepili hökmünde çykyş edipdirler.

 Adalat düşünjesiniň manysy

Adalat — jemgyýetde deňligi, hukugy, ahlagy we dogrulygy üpjün edýän prinsipdir. Ol her bir adamyň hukuklaryna, zähmetine we şahsy mertebesine hormat goýmak bilen baglanyşyklydyr.

Adalatlygyň iki esasy görnüşi tapawutlandyrylýar:

1.Paýlaýjy adalat (distributiw adalat) — jemgyýetde baýlygyň, mümkinçilikleriň we jogapkärçiligiň deň paýlanylmagyna gönükdirilen.

2.Täzeden dikeldiji adalat (restoratiw adalat) — bozulan hukuklary we deňligi yzyna dikeltmäge gönükdirilen görnüşidir.

Adalat düşünjesiniň funksiýalary

Adalat jemgyýetçilik ulgamynyň işlemeginde birnäçe möhüm funksiýany ýerine ýetirýär:

1. Normalaşdyryjy funksiýa — jemgyýetdäki gatnaşyklary kadalaşdyrýar, ahlak we hukuk düzgünleriniň ýerine ýetirilmegini üpjün edýär.

2. Gorag funksiýasy — şahsy hukuklary we azatlyklary goramak bilen, raýatlaryň kanuny kepilligini üpjün edýär.

3. Durnuklylyk funksiýasy — jemgyýetde ynam, ylalaşyk we parahatçylyk ýagdaýyny saklamaga ýardam berýär.

4. Ahlak taýdan terbiýeçilik funksiýasy — adamlarda dogrulyga, deňlige, ynsanperwerlige hormat duýgusyny terbiýeleýär.

Adalat düşünjesiniň wezipeleri

Adalatlygyň esasy wezipeleri aşakdakylardan ybaratdyr:

• Jemgyýetde deň hukuklylygy üpjün etmek;
• Her bir adamyň hukuklaryny we borçlaryny kesgitlemek;
• Hukuk bozmalaryň öňüni almak we jogapkärçiligi berjaý etmek;
• Jemgyýetde sosial sazlaşygy saklamak;
• Döwlet edaralarynyň işini kanuny we ahlak esaslarynda guramak.

Adalat düşünjesi diňe bir hukuk kategoriýasy däl, eýsem jemgyýetiň ahlak esasynyň hem merkezidir. Ol jemgyýetiň ösüşinde, döwlet dolandyrylyşynda we adam gatnaşyklarynda adalatlylygyň saklanylmagyny üpjün edýär. Adalat bolmasa, jemgyýetde deňlik we ynam ýok bolýar. Şonuň üçin adalatlylyk — ynsanlaryň arasynda ynam döretmegiň, döwletde parahatlygyň we durnuklylygyň baş şertidir.