Durmuşda aýal bilen erkegiň orny

Fransuz filosofi Simone de Beauvoir “Aýal dogulmaýar, ol bolýar” diýip aýdypdyr. Bu pikir, jemgyýetdäki aýal-erkek orny tebigatdan däl-de, medeniýetden we sosial şertlerden kemala gelýändigini görkezýär. Şeýlelikde, durmuşda aýal bilen erkegiň ornuny öwrenmek diňe bir biologiýa däl, eýsem jemgyýetçilik we filosofik düşünjäniň hem möhüm bölegidir.

Sosial wezipeler we jemgyýetdäki roly

Taryhy taýdan seredilende, erkek adamlara üpjünçilik, gorag we ýolbaşçylyk wezipeleri, aýallara bolsa öýdäki durnuklylyk, nesil dowamlylygy we mähirli ýagdaý döretmek ýaly jogapkärçilikler ýüklenipdir. Bu bölünişik diňe jemgyýetdäki zorluk ýa-da tapawut hökmünde däl, eýsem tebigy deňagramlylyk hökmünde-de düşündirilýär.

Sosýolog Émile Durkheim jemgyýetiň gurluşynyň funksional gurluşyna ünsi çekip, “her bir bölek öz wezipesini ýerine ýetirmedik ýagdaýynda, jemgyýet durnuklylygyny ýitirýär” diýip belleýär. Şonuň üçin erkek bilen aýalyň dürli, emma biri-birini tamamlaýjy sosial wezipeleri jemgyýetiň bitewüligini üpjün edýär.

Şeýle-de bolsa, häzirki döwürde ykdysadyýetde, ylmy işlerde, syýasatda we tehnologiýada aýallaryň işjeňleşmegi bu klassik bölünişi üýtgedýär. Erkekler hem maşgala gatnaşyklaryna we çaga terbiýesine has köp gatnaşýarlar. Bu ýagdaý jemgyýetde deň hukuklylygyň ösýändiginiň alamatydyr.

Psihologik deňagramlylyk we jemgyýetdäki täsir

Psihologiýa ylmy görkezýär: erkekleriň logiki pikirlenişi, analiz ukyby güýçli bolsa, aýallarda duýgy, sabyr we empatiýa derejesi ýokary bolýar. Germaniýaly psiholog Carl Gustav Jung bu tapawudy “animus” we “anima” düşünjeleri arkaly düşündirýär — her bir adamyň içinde erkek we aýal başlangyçlarynyň barlygyny, olaryň deňagramlylygynyň ruhy ösüşi üpjün edýändigini aýdýar.

Durmuşdaky karar kabul ediş proseslerinde bu deňagramlylyk möhüm ähmiýete eýedir. Erkek akyl bilen, aýal duýgy bilen hereket eden mahaly olaryň hyzmatdaşlygy durnukly netijä eltýär.

 Medeni we ahlak esaslar

Her bir jemgyýetiň medeniýetinde aýal we erkek gatnaşyklaryna degişli ýörelgeler bar. Türkmen medeniýetinde bu gatnaşyklaryň binýady hormat, päklik, ar-namys we ynanç düşünjeleri bilen berk baglanyşyklydyr.

Türkmen atalarymyzyň “Aýaly abraýlynyň öýi nurludyr” diýen nakyly hem bu gatnaşygyň ahlagy taýdan ähmiýetini görkezýär. Erkek maşgalanyň diregi, aýal bolsa öýüň bereketi hökmünde kabul edilýär. Şeýle däp-dessurlar jemgyýetiň ruhy arassalygyny saklamaga hyzmat edýär.

Şeýle-de bolsa, häzirki zaman jemgyýetinde gender deňligi düşünjesiniň ösmegi bilen, bu nusgalar täze mazmun bilen baýlaşýar. Deň hukukly gatnaşyk jemgyýetdäki ynamy, jogapkärçiligi we döredijiligi artdyrýar.

Deň hukuklylygyň jemgyýetçilik ösüşindäki orny

Dünýäde gender deňligi konsepsiýasy häzirki zaman demokratiýasynyň esasy ýörelgeleriniň biridir. BMG-niň 2030-njy ýyla çenli durnukly ösüş maksatlarynda-da bu mesele aýratyn görkezilýär.

Ylmy taýdan subut edilýär: ykdysadyýetiň ösüş derejesi bilen aýal-erkek deň hukuklylygynyň derejesi arasynda göni arabaglanyşyk bar. Aýallaryň bilim almagy, işde gatnaşmagy we dolandyryşda orun eýelemegi jemgyýetiň ösüşine gönüden täsir edýär.

Sosýolog Anthony Giddens şeýle belleýär: “Jemgyýetiň demokratiýasy diňe syýasy taýdan däl, öýdäki gatnaşyklaryň deňliginde-de ýüze çykýar.” Şonuň üçin durmuşda aýal bilen erkegiň deň hukukly gatnaşmagy jemgyýetiň ruhy we ykdysady ösüşiniň möhüm şertidir.

Durmuşda aýal bilen erkegiň orny biri-birine garşy däl, eýsem biri-birini tamamlaýan iki güýç hökmünde çykyş edýär. Tebigat olaryň arasynda deňagramlylygy döredipdir, jemgyýet bolsa bu deňagramlylygy medeni we sosial taýdan ösdürýär. Häzirki döwürde bu gatnaşyklaryň esasy maksady — deň hukukly, özara hormatly, ösüşe gönükdirilen jemgyýet döretmekdir.

Aýal bilen erkegiň arasyndaky deňlik diňe “hukuk deňligi” däl-de, eýsem “ynanç deňligi” hem bolmalydyr. Şonda jemgyýetde durnukly ösüş, ahlak we ruhy bitewülik üpjün edilýär.