Emeli Aň we Geljekdäki "işsizlik"
| № | Nämeleriň ýitmegine garaşylýar, haýsy kärleriň ýitmegi çaklanylýar? | Nähili bolup geçmegi çaklanylýar? |
| 1 | Emeli intellekt ähli kody ýazýar we barlaýar. Ulgamlary ornaşdyrýar we dolandyrýar. | |
| 2 | Awtonom (özüni dolandyrýan) ulaglar hemme ýerde peýda bolýar. 12 million sürüji işsiz galýar. | |
| 3 | Şahsy emeli intellekt repetitorlary elýeterli bolýar. Her bir okuwça aýry-aýry üns berilýär. | |
| 4 | Emeli intellekt islendik döredijilik mazmunyny döredýär. Islege görä suratlar, aýdymlar, kinolar taýýarlanýar. | |
| 5 | Emeli intellekt ynsanlardan has gowy diagnoz goýýar. Dermanlary kämil derejede ýazýar we hiç zady ýatdan çykarmaýar. | |
| 6 | Emeli intellekt ähli kazyýet işlerini şol pursatda okaýar. Kämil şertnamalary we gysgaça maglumatlary ýazýar. | |
| 7 | Awtomatlaşdyryş doly güýjüne girýär. Hemme ýerde adamsyz ("çyralary öçük") önümçilik başlanýar. | |
| 8 | Titremeýän robotiki hirurgiýa amala aşyrylýar. Her gezekde kämil takyklyk üpjün edilýär. | |
| 9 | Emeli intellekt tarapyndan dolandyrylýan dronlar we robotlar ulanylýar. Awtomatlaşdyrylan söweş ulgamlary işe girizilýär. |
Bu makalada Emeli Aň we robotlaşdyrylan awtomatiki ulgamlar arkaly ýakyn
geljekdäki bolmagyna garaşylýan işsizliklere, ýapyljak iş orunlaryna seredip
geçeris. Elbetde bu diňe ÇAKLAMADYR. 2028-nji we 2033-nji ýyllar
aralygynda könelişmeli hünärleriň "ölüm sanawyny" görkezýär.
Sürüjilerden we programmistlerden başlap, lukmanlara we esgerlere çenli, ynsan
zähmetiniň diňe bir kämilleşdirilmän, eýsem onuň doly çalşyrylýan dünýäsi
alamatlanyp gelýär.
Bu seneler kepillendirilen hakykatdan däl-de, eýsem "tehniki
mümkinçilikden" ybarat bolsa-da, olar möhüm bir soragy orta atýar: Adaty
iş orunlary ýitip gitse, jemgyýet nähili ýagdaýa düşer?
Beýik bökdençlik: Awtomatlaşdyryş
hronologiýasyna göz aýlamak
Progressiň gadamlary elmydama pidalary talap edipdi. XIX asyryň
"Ludditleri" dokma stanogyndan gorkýardylar, XX asyrda bolsa lift
operatory we telefon merkeziniň işgärleri taryha garylyp gitdi. Emma, bu
makaladaky tablisada görkezilen wagt tertibi düýbünden başgaça bir üýtgeşmäni
aňladýar. Biz indi diňe bir "bilek güýjüni" däl, eýsem "beýni
güýjüni" hem awtomatlaşdyrýarys.
2028–2029: Birinji tolkun (Logika
we Logistika)
Wagt tertibine görä, birinji bolup ýykyljak "domino daşlary" Programmistler
(2028) we Sürüjilerdir (2029). Bu logiki taýdan dogry görünýär.
Programma kody gurluşly bir dildir we emeli intellekt (EA) gurluşly ulgamlarda
has oňat işleýär. Eger EA ulgamlary ynsandan has gowy ýazyp, barlap we saklap
bilse, sanly asyryň esasy "dili" adaty bir haryda öwrüler.
2029-njy ýyla çenli 12 million sürüjiniň işsiz galmagy has uly
fiziki krizisi aňladýar. Sürüjilik bütin dünýäde iň uly iş pudaklarynyň
biridir. Awtonom ulaglar hemme ýerde peýda bolanda, biz diňe bir işimizi
ýitirmän, eýsem millionlarça ynsan üçin jemgyýetçilik ösüşiniň esasy motoryny
hem ýitireris. Edil şonuň ýaly-da, 2029-njy ýyla çenli Şahsy EA
mugallymlarynyň peýda bolmagy adaty mugallymçylyk ugruna howp salýar. Her
bir okuwçy üçin aýry-aýry üns berilmegi gowy maksat bolsa-da, ynsan
terbiýeçisiniň — ýagny duýgydaşlygy, durnuklylygy we jemgyýetçilik
inçeliklerini öwredýän adamyň ýoklugy, hasaplarda ölçäp bolmajak bir ýitgidir.
2030–2032: Professional çökgünlik
Iň jedelli çaklamalar wagt tertibiniň ortasynda ýerleşýär: Lukmanlar
(2030), Suratkeşler/Sungat işgärleri (2030), Hukukçylar (2031) we
Hirurglar (2032).
Onýyllyklaryň dowamynda biz döredijilikli we ýokary jogapkärçilikli işleri
"awtomatlaşdyryp bolmaz" diýip hasaplaýardyk. Maşyn hiç wagt
suratkeşiň "ruhuna" ýa-da hirurgyň durnukly eline we duýgurlygyna eýe
bolup bilmez öýdýärdik. Emma bu jedwel tersini subut edýär:
- Diagnostika artykmaçlygy: Hiç zady "ýatdan
çykarmaýan" we ýazylan ähli lukmançylyk žurnallaryny okan bir EA,
ýadan ynsan lukmanyndan has dogry netije çykaryp biler.
- Takyklyk we Duýgurlyk: "Titremeýän"
robot hirurg, operasiýa otagyndaky iň uly töwekgelçiligi — ynsan
ýalňyşlygyny aradan aýyrýar.
- Döredijilik harydy: Eger EA islege görä film we
saz döredip bilse, suratkeşiň roly döredijiden diňe saýlaýja öwrüler ýa-da
bazar "kämil" mazmun bilen doldurylsa, düýbünden ýitip gider.
2033: Iň soňky sepgit
Wagt tertibi Esgerler we Awtomatlaşdyrylan söweş bilen
tamamlanýar. Bu, belki-de, iň agyr çaklamadyr. Söweş dronlar we robotlar
tarapyndan alnyp barlanda, çaknyşygy başlamagyň "ynsan pydasy"
üýtgeýär. Bu dünýäni ynsan eliniň degmeýän önümçiligine we adamyň gatnaşmaýan
söweş meýdanlaryna alyp barýar.
Bökdençlik: Wagt tertibi näme
üçin ýalňyş bolup biler?
"Hakyky durmuşa ornaşdyrylmagy düzgünnamalar we medeni bökdençlikler
sebäpli gijigip biler." Bu "ynsan faktorydyr"
we ony hasaplamak tehnologiýanyň güýjüni hasaplamakdan has kydyrdyr.
- Hukuk we Jogapkärçilik Labirinti: Eger EA
lukmany ýalňyş diagnoz goýsa ýa-da awtonom ýük ulagy heläkçilige sebäp
bolsa, kim jogapkär? Programmistmi? Öndürijimi? Eýesimi? Biziň häzirki
hukuk ulgamymyz şahsy jogapkärçilige esaslanýar. EA-niň näme üçin belli
bir karara gelendigini doly düşünýänçäk, lukmançylyk we hukuk ýaly
ugurlarda ony ulanmak haýal bolar.
- Ynam gytçylygy: Ynsanlar biologiki taýdan
birek-birek bilen gatnaşyk saklamaga meýillidir. Siz ekrandan berilýän
"kämil" EA diagnozynymy saýlarsyňyz, ýa-da siziň eliňizden
tutup, derdiňize ortak bolýan lukman bilen gürleşmägemi? Geljekde ynsan
tarapyndan hödürlenýän hyzmatlaryň "kaşaňlyk", EA hyzmatlarynyň
bolsa adaty standart boljakdygyny görmek mümkin.
- Ykdysady durnuklylyk we Netijelilik: 12
million sürüji ýa-da 5 million mugallym işsiz galanda, hökümetleriň dymyp
oturmagy gaty çetin. Köpçülikleýin işsizlik jemgyýetçilik
bulam-bujaklygyna elter. Şonuň üçin awtomatlaşdyryş salgytlary ýa-da käbir
tehnologiýalaryň gadagan edilmegi ýaly çäreleriň görülmegine garaşylýar.
EA dünýäsinde "Işi"
täzeden kesgitlemek
Ýokardaky tablisada görkezilenler iň bolmanda 50% dogry bolsa-da, biz
zähmetden soňky ykdysadyýete barýarys. Bu bolsa ynsan durmuşynyň gymmatyna
bolan garaýşymyzy düýbünden üýtgetmegi talap edýär. Müňlerçe ýyl bäri adamyň
"gymmaty" onuň öndürijiligine bagly boldy. Eger EA öndürijiligi öz
üstüne alsa, biz kime öwrüleris?
- Ählumumy Esasy Girdeji (UBI): Fabrik we
programma işleri ýitip barýarka, awtomatlaşdyryşdan gelýän baýlyk bazar
çökgünliginiň öňüni almak üçin halka paýlanylmaly bolar.
- "Ynsan merkezli" ykdysadyýetiň döremegi: Fiziki galtaşma, çylşyrymly emosional intellekt we ýerli bilim talap
edýän hünärleriň gaýtadan meşhur bolmagy mümkin.
- Gözegçilikdäki döredijilik: Adamlar
"Suratkeş" bolmagyň deregine, EA-y gural hökmünde ulanýan
"Döredijilik direktorlaryna" öwrülip bilerler.
Netije: Çalşyryjy däl-de, Gural
Elbetde bu tablisa diňe bir çaklama ýa-da bir duýduryşdyr, ýöne ol bir
"matam haty" bolmaly däl. Tehnologiýa diňe bir guraldyr. Tablisa
hünärleriň "ölümini" çaklaýan bolsa-da, bu şol ugurlardaky ynsan
goşandynyň gutarandygyny aňlatmaýar.
Titremeýän roboty ulanýan hirurg ýene-de hirurgdyr. Ýat tutmaly zatlary EA-a
tabşyryp, okuwçynyň ruhy ösüşine üns berýän mugallym ýene-de mugallymdyr.
Geljek onýyllygyň hakyky kynçylygy tehnologiýanyň özi däl-de, eýsem biziň
jemgyýetçilik, ykdysady we hukuk gurluşlarymyzy şu täze akylly ulgamlar bilen
deňleşdirmek ukybymyz bolar.
Biz ellerimiz bilen işleýän dünýämizden, beýnimiz bilen işleýän dünýä, iň
soňunda bolsa ynsanlygymyz bilen işleýän dünýä tarap barýarys.
2028-nji ýyl eýýäm gapyda dur. "Bökdençlikler" eýýämden başlaýar.
