Adamy baýlaşdyrjak 5 zat

1. Toprak

10,000 ýyl ozal siwilizasiýa ösýärdi we onuň bilen adamlar ilkinji gezek ekerançylyk bilen meşgullanýan hasylly topraklary tapýardylar. Ilat hem köpelýärdi, bu bolsa has köp ýer talap edýärdi. Ilkinji şäher 6000 ýyl ozal häzirki Yrakda oýlanyp tapyldy. Şol döwürde Müsür goňşy halklar bilen söweş alyp, baýlygyny giňeldýärdi. Rimliler, esasanam imperator Awgustyň döwründe uly peýda görüpdirler. Köp sanly we başarnykly legionlary bilen köp söweşde ýeňiş gazandy we basyp alan halklaryndan salgyt talap etýärdi. Onuň baýlygy 4,5 trillion dollar töweregi diýlip çaklanylýar.

2. Gullar

Diňe Rimi baýlaşdyran toprak däl, gul söwdasy hem bolupdyr. Duşmanlarynyň söweşlerinden galan esgerler we adamlar gul boldular. Köplenç ýokary synplarda işleýärdiler ýa-da gladiator söweşlerine gatnaşýardylar. Toprakda we öýde hyzmatkär, daýhan, hatda kätip we guramaçy bolup işlediler. Soňkular erkinligini satyn almak we garaşsyz bolmak üçin iň az mümkinçilik berdi. Edil şuňa meňzeş zat orta asyrlarda we XVIII asyrda, 12 milliondan gowrak afrikaly Amerikanyň Birleşen Ştatlaryna äkidilip, agyr zähmet çekmäge mejbur edilipdi. Şol döwürde Liwerpul dünýäniň iň uly gul söwdasy şäheri hasaplanýardy.

3. Ýangyç

Bir wagtlar haýwanlar ýeke-täk ulag serişdesi hasaplanýardy, ýöne bu XVIII asyryň ahyrynda Jeýms Wattyň bug motorynyň oýlap tapylmagy bilen tamamlandy. Ýüz ýyldan hem az wagt geçensoň Karl Benz ilkinji awtoulagy oýlap tapdy. Bug motorlar kömür bilen, awtoulaglar bolsa nebit bilen işleýärdi. Bu "nebit döwrüniň" başlangyjydy. 1858-nji ýylda Germaniýanyň demirgazyk-günbatarynda dünýädäki ilkinji nebit guýulary burawlanyp başlandy, soň bolsa Jon D. Rokfeller nebit pudagynda üstünlik gazanyp, dünýäniň iň baý adamyna öwrüldi. Nebit pudagy dünýädäki energiýa önümçiliginiň 30% -ini tutýar.

4. Söwda

Daş asyrynda-da adamlar ýörite önümler ýa-da iýmit üçin haryt satýardylar. Gadymy Rim häzirki döwür bilen gowy deňeşdirme. Iň möhüm söwda bazary hasaplandy. Beýik ýüpek ýoly dünýä söwdasynda gülläp ösüp, Hytaýdan Ýewropa kaşaň harytlar we burçlar getirdi. Arap söwdagärleri goşmaça baýlyk gazanyp, bir ýerden başga ýere haryt daşaýardylar. Şu güne çenli Hytaýyň söwda güýji dünýä bazaryna uly täsir edýär.

5. Pul

Pul walýuta hökmünde kabul edilmezden ozal, uruşdan soňky Germaniýada çilim, ABŞ-da temmäki, Günorta Amerikadan kakao noýbasy, Okeaniýadan ekzotik ýelek we Hytaýdan çybyklardy. Muňa garamazdan, pul gadymy Lidiýada, häzirki Türkiýede döräpdir, bu ýerde hökümdar Krosus misden we beýleki materiallardan teňňeleri çykarypdyr. Aleksandr Makedonskiý teňňelere kellesini oýup, olary kämilleşdirdi. Gadymy Gresiýada Pasion atly gul pul işine başlapdyr. XII asyr Wenesiýada alyş-çalyş kanuny diýlip atlandyrylýan oýlap tapyldy we orta asyrlarda Ýakob Fugger özüni tanatdy. Pullary bir ýerde goýup, başga bir ýere alyp bolýan “nagt däl töleg usullaryny” döretdi. Arassa baýlygy takmynan 390 million dollar diýlip çaklanylýar. Häzirki zaman dünýäsinde Nýu-Yorkdaky Wall Street pul bilen pul gazanyp boljak birinji maliýe bazarydyr.