Oswensim konslageri

Oswensim 1940-njy ýylda polýak şäheri bolan Oswensimiň golaýynda (Krakowdan uzak däl ýerde) faşistler tarapyndan döredildi. Ol wagtyň geçmegi bilen üç sany esasy bölekden ybarat bolan ägirt uly ulgama öwrüldi:

Auschwitz I: Esasy lager (adminstratiw merkezi).

Auschwitz II (Birkenau): Iň uly ölüm lageri (gaz kameralarynyň we krematoriýalaryň ýerleşen ýeri).

Auschwitz III (Monowitz): Mejbury iş lageri.

Faşistleriň esasy maksady "Ahyrky çözgüt" (Die Endlösung) diýlip atlandyrylýan plany amala aşyrmakdy. Bu planyň düýp mazmuny Germaniýanyň we basylyp alnan topraklaryň "arassaçylygyny" üpjün etmek üçin aşakdaky maksatlara gönükdirilipdi:

Genosid (Gyrgynçylyk): Adolf Gitleriň ýolbaşçylygyndaky nasist ideologiýasy ýahudylary, siganlary we käbir beýleki milletleri "pes jynslar" hasaplaýardy we olary doly ýok etmegi maksat edinýärdi.

Syýasy garşydaşlary ýok etmek: Sowet ýesirleri, polýak intelligensiýasy we faşist režimine garşy çykan islendik adam bu ýerde ýok edilýärdi.

Mejbury zähmet: Lageriň bir bölegi nemes harby senagaty üçin mugt işçi güýjüni üpjün etmek üçin ulanylýardy.

Ylmy tejribeler: Gynansak-da, bu lagerde adamlaryň üstünde (esasanam ekizler we çagalar) hiç hili ynsanlyga sygmaýan medisina tejribeleri geçirilýärdi.

Oswensim lageri Germaniýanyň SS (Schutzstaffel) diýlip atlandyrylýan elit goşun bölümi tarapyndan dolandyryldy.

Esasy ýolbaşçy: SS-iň baştutany Geýnrih Gimmler lagerler ulgamynyň umumy guralyşyna jogapkärdi.

Lageriň komendaty: Rudolf Höss (Rudolf Höß). Ol lageriň gurluşygyna we ondan soňky köpçülikleýin gyrgynçylyklara gönüden-göni ýolbaşçylyk etdi.

"Ölüm perişdesi": Lagerde geçirilen masgaraçylykly medisina tejribeleriniň başynda meşhur jenaýatçy dermanhanaçy (lukman) Ýozef Mengele durýardy.

Oswensimde 1940–1945-nji ýyllar aralygynda takmynan 1,1 milliondan gowrak adam öldürildi. Olaryň agramly bölegi (takmynan 90%-i) ýahudylardy. Adamlar gaz kameralarynda, açlykdan, agyr zähmetden we dürli kesellerden heläk boldular.

1945-nji ýylyň 27-nji ýanwarynda Sowet Goşunlary (Gyzyl Goşun) Oswensime girdi we diri galan ýesirleri azat etdi. Şol gün häzirki wagtda dünýä derejesinde "Halkara Holokost gurbanlaryny ýatlama güni" hökmünde bellenilip geçilýär.

Oswensim diňe bir taryhy ýadygärlik däl, eýsem ynsanlygyň şeýle pajygaly ýalňyşlyklara gaýdyp ýol bermezligi üçin hemişelik dowam edýän bir duýduryşdyr. Häzirki wagtda bu ýer muzeý hökmünde saklanyp galyp, her ýyl millionlarça adam tarapyndan zyýarat edilýär.

Kerim Gurbannepesowyň "Oswensim owazlary" atly poemasyndan bölekler:

Görseňizläň şol aýakgaplary!

Kiminiňki ökjeli, kiminiňki ökjisiz.

Biri-birinden owadan, biri-birinden görksüz.

Biri uly, biri kiçi, biri örän gysga...

Heý, adamlar, serediň:

Ine, bir çaga aýakgaby...

Onuň eýesi nirede?

Ol entek ýöräp hem ýetişmändi,

Ol entek dünýäni görüp hem ýetişmändi...

Ýok, olar diňe bir aýakgap däl,

Olar — aýaklanan ykballar,

Olar — ýanyp giden ömürler.

                       ****

Munda müňlerçe däl, millionlarça aýakgap bar.

Emma olaryň eýeleri ýok...

Olar tüsse bolup asmana uçdy,

Kül bolup ýere siňdi...

                       ****

Oswensimiň asmany —

Göni däl-de, egri asman.

Ol ýerde bulutlar däl-de,

Adamlaryň tüssesi bar.

Her tüsse — bir enäniň owazy,

Her tüsse — bir atanyň armany.

Günden-güne semreýän bu gara tüsse

Ýeriň üstüni duman bilen basýar...

                        ****

Men bu ýerde aglamaga gelmedim,

Men bu ýerde ýigrenmäge geldim!

Faşizmi, urşy, gandöküşligi...

Adam adama bende däl,

Adam adama dogandyr!

Goý, Oswensimiň sesleri

Dünýäniň ukyndaky gulaklaryny açsyn.

Goý, hiç haçan hiç ýerde

Çaga aýakgaplary ýetim galmasyn!