Tebigy Zehinmi ýa-da Zähmet?

Bu makalada Siziň bilen Kerol Dwekiň (Carol Dweck) meşhur psihologik barlaglarynyň özenine düşünjek bolalyň. Bu iki düşünje diňe bir "pozitiw bolmak" barada däl-de, eýsem özüňiziň zehiniňize we ukybyňyza bolan ynamyňyz baradadyr.

Ine, bu düşünjeleriň mazmuny, psihologik esaslary we edebiýatdan mysallar bilen giňişleýin düşündirişi:

1. Esasy Pelsepe: Tebigy Zehinmi ýa-da Zähmet?

Fix (Baky/Üýtgewsiz) Pikirlenmede, siz öz häsiýetleriňiziň we ukyplaryňyzyň daşa ýa-da gaýanyň ýüzüne ýazylan ýaly üýtgewsizdigine ynanýarsyňyz. Siziň belli bir derejede intellektiňiz, belli bir häsiýetiňiz bar we bular üýtgemeýär. Bu bolsa adamyň özüni yzygiderli subut etmek zerurlygyny döredýär. Eger ukybyňyz çäkli bolsa, ony hemişe ýokary görkezmäge çalşarsyňyz.

Growth (Ösüşe gönükdirilen) Pikirlenmede bolsa, esasy ukyplaryňyzyň tagalla we tejribe arkaly ösdürilip bilinjekdigine ynanýarsyňyz. Adamlaryň başlangyç zehinleri we gyzyklanmalary dürli bolup bilse-de, her bir adam zähmet çekmek we öwrenmek arkaly üýtgäp we ösüp biler.

Deňeşdirme tablisasy: Durmuşda gabat gelýän wakalara bolan garaýyşlary:

2. Durmuşdan Mysallar

Bu iki pikirlenme ýörelgesiniň amalyýetde nähili görünýändigini bilmek üçin, synagdan pes baha alan iki okuwçynyň "içki sesine" seredeliň:

• Üýtgewsiz Pikirlenmeli Okuwçy: "Men matematika ukypsyz. Mugallym meni halamaýar. Indiki gezek köp okamagyň peýdasy ýok, sebäbi kellesi işleýänleri eýýäm bildi." (Netije: Okuwdan sowamak we pes netije).
• Ösüşe Gönükdirilen Pikirli Okuwçy: "Bu gezekki synaga gowy taýýarlanmandyryn. Öwreniş usulymy üýtgetmeli we mugallymdan ýalňyşlarymy soramaly." (Netije: Täze strategiýa we wagtyň geçmegi bilen üstünlik).

3. Edebiyatdan we Taryhdan Mysallar

Ýazyjylar köplenç gahrymanlaryň ösüşini ýa-da heläkçiligini görkezmek üçin şu iki dürli düşünjäni ulanýarlar.

Beýik Gatsbi (F. Scott Fitzgerald)

• Jeý Gatsbi (Ösüş/Üýtgeşme): Gatsbi ösüş düşünjesiniň iň çendenaşa nusgasydyr. Ol öz şahsyýetini, sosial synpyny we hatda geçmişini hem diňe erki we baýlygy bilen üýtgedip biljekdigine ynanýar.
• Tom Býukenen (Üýtgewsiz): Tom bolsa üýtgewsiz pikirlenmäniň nusgasydyr. Ol diňe nesilden-nesle geçýän baýlygyna we fiziki güýjüne daýanýar. Ol dünýäni gatlaklara bölüp görýär we öz "derejesinden" ýokary galmaga synanyşýanlara (Gatsbi ýaly) uly howp hökmünde garaýar.

Garri Potter (J.K. Rowling)

• Germiona Grenjer: Ol başda şowsuzlykdan gorkýan hem bolsa (üýtgewsiz pikirlenme häsiýeti), onuň tutuş hekaýasy zähmet we tagalla baradadyr. Ol özüni "tebigy zehinli" hasaplaman, her bir kitaby okandygy we her bir jadyly sözi elinde gan galýança gaýtalap türgenleşendigi üçin öňe saýlanýar.
• Newill Longbottom: Newill seriýanyň başynda özüniň ukypsyzdygyna we şowsuzdygyna ynanyp (üýtgewsiz pikirlenme) başlaýar. Ýöne ýyllaryň dowamynda dogry gurşawda ukyplarynyň we batyrlygynyň dogabitdi däl-de, soňradan gazanylýan zatdygyna düşünýär.

4. "Galp Ösüş Pikirlenmesi"

Kerol Dwek özüniň soňky işlerinde bir möhüm nokady belleýär: Galp (ýalan) ösüş pikirlenmesi.

Köp adam ösüş pikirlenmesini diňe "çagany zähmeti üçin öwmek" diýip düşünýär. Emma netijesiz tagallany öwmek peýdasyzdyr. Eger çaga synanyşyp, şonda-da şowsuz bolsa, diňe "Synanyşanyň üçin sag bol" diýmek ýeterlik däl. Hakyky ösüş pikirlenmesi şulary öz içine alýar:

1.     Diňe zähmeti däl, usuly (strategiýany) öwmek: Nähili täze ýol tapdy? Nähili üns berdi?

2.     "Nähili" diýen soragdan öwrenmek: Eger bir usul işlemese, "has köp synanyşmak" däl-de, "täze we başgaça bir usul tapmak" möhümdir.

5. Neýroplastiklik: Ylmy Esasy

Ösüşe gönükdirilen pikirlenmäniň biologik binýady neýroplastiklikdir. Biz täze zat öwrenenimizde we türgenleşenimizde, beýnimizdäki neýronlaryň arasyndaky baglanyşyklar hakykatdan hem güýçlenýär we köpelýär.

"Beýni edil myşsa ýalydyr — ony näçe köp işledip, kynçylyklara duçar etseňiz, neýron ýollary şonça-da güýçli bolar."

Bu ylmy hakykat üýtgewsiz pikirlenmäniň "nähili doglan bolsaň, şonça hem ukybyň bar" diýen ýalňyş düşünjesini ýok edýär. Ýagny ukybymyzyň türgenle’ikleriň netijesinde kämilleşdirilip bilinjek birzatdygyna göz ýetirýär.